Kennis over medicatie en bijwerkingen redt levens

21 maart 2022 | Levensstijl | Interview | 5 min. leestijd
Op 22 maart 2022 is het de dag van de medicatieveiligheid. Maar wat is dat eigenlijk, medicatieveiligheid? Volgens Agnes Kant, directeur van het Bijwerkingencentrum Lareb, is dat een breed begrip. ‘Lareb houdt zich bezig met geneesmiddelenveiligheid. Dat gaat over de risico’s bij het gebruik van geneesmiddelen. Geneesmiddelenveiligheid is een onderdeel van medicatieveiligheid. Medicatieveiligheid raakt bijvoorbeeld ook het toedienen of bewaren van geneesmiddelen.’

Wat doet Lareb precies? 

‘Lareb is het meld- en kenniscentrum voor bijwerkingen van geneesmiddelen, vaccins en andere gezondheidsproducten, zoals voedingssupplementen. We ontdekken nieuwe kennis via de meldingen die we ontvangen. En ook via vragenlijst-onderzoeken naar de ervaringen van patiënten. In dergelijke onderzoeken volgen we een bepaalde groep in de tijd, die bepaalde medicatie gebruikt of bepaalde aandoeding heeft. Bijvoorbeeld mensen die medische cannabis gebruiken, of een groep mensen die een de Covid-19 vaccinatie heeft gekregen. En we houden natuurlijk de literatuur goed bij. 

Onderdeel van Lareb is Moeders van Morgen. Dit is het kenniscentrum op gebied van het gebruik van geneesmiddelen tijdens de zwangerschap.  

De kennis over bijwerkingen die we verzamelen delen we uiteraard ook. Op onze website www.lareb.nl zijn grote kennisbanken vol informatie te vinden. En we verspreiden onze kennis via patiëntenverenigingen en publicaties.’ 

Om hoeveel meldingen gaat het op jaarbasis? 

‘Jaarlijks krijgen we zo’n 32.000 (2020) meldingen op binnen. In 2021 waren dat er flink meer, want we ontvingen alleen al 200.000 meldingen over het coronavaccin. Er waren ook iets meer reguliere meldingen, ruim 35.500. Dit zou kunnen komen doordat de bekendheid van Lareb is toegenomen, vanwege de landelijke aandacht voor de bijwerkingen van het coronavaccin.’  

Wanneer en hoe kan iemand een bijwerking melden? En waarom is dit belangrijk? 

‘Als u zelf het vermoeden heeft dat u een bijwerking ervaart, dan kunt u dat melden. Dat is natuurlijk subjectief, want wat de één als bijwerking ervaart, dat ervaart de ander totaal niet zo. Ik zeg zelf altijd: als u vermoedt dat het een bijwerking kan zijn en het nog niet in de bijsluiter staat meldt het dan. Maar meld het ook als u vindt dat het bijzonder is. Veel mensen ervaren hoofdpijn niet als bijzonder. Maar heeft u dit nooit, en na het slikken van een bepaald geneesmiddel wel, dan kan dit op een bijwerking duiden. Ook kan het veel erger of anders zijn of langer duren dan u op basis van de bijsluiter verwacht. Meld bijwerkingen dus ook wanneer deze al wel vermeld staat in de bijsluiter. Het kan nieuwe inzichten opleveren. Een bijwerking melden kan heel simpel op onze website.’ 

Wat doen jullie met al die meldingen? 

‘Dagelijks kijken onze experts naar de binnengekomen meldingen. Er wordt continu gekeken of er bepaalde meldingen qua aantal of aard uitspringen. Als de meldingen daar aanleiding tot geven doen we een analyse. Dan kijken we naar het aantal, de overeenkomsten in de beschrijving en het patroon van de bijwerkingen. Maar ook naar de tijdsrelatie, hoe het zou kunnen (werkingsmechanisme) en of er andere oorzaken kunnen zijn. We checken ook de wetenschappelijk literatuur en meldingen elders wereldwijd. Zo kan een opstelsom van vermoedens, na goede analyses, nieuw inzicht in bijwerkingen geven. 
 
We koppelen overigens altijd terug aan de melder als de melding bijgedragen heeft aan nieuwe kennis. Soms is dat vrij snel, en soms pas na langere tijd. Omdat we dan meer meldingen nodig hebben om conclusies te kunnen trekken.  

Onze conclusies delen we met het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen (CBG). Gaat het over een vaccin, dan delen we de informatie ook met het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). Of met de Voedsel en Waren Autoriteit (V&WA) wanneer het bijvoorbeeld vitamines betreft. Wij signaleren alleen, zij zetten de vervolgstappen. 

Relevante uitkomsten delen we natuurlijk ook breder. Een recent voorbeeld is de gevaarlijke bijwerking die ontdekt is bij het coronavaccin AstraZeneca. Ook wij kregen toen meerdere meldingen over trombose in combinatie met een tekort aan bloedplaatjes. Een zeer ernstige, maar gelukkig zeldzame bijwerking, en dus belangrijk om snel over te communiceren. Zodat artsen weten dat dit voorkomt en in die situatie juist handelen. Dit soort kennis redt levens.’ 

In een bijsluiter staat over het algemeen weinig over bijwerkingen die bij specifieke groepen op kunnen treden. Mannen, vrouwen, ouderen of kinderen reageren misschien anders op een geneesmiddel. Waarom is dat? 

‘Waarom bepaalde groepen anders reageren op een geneesmiddel weten we vaak niet. Daar is nog veel onderzoek voor nodig. We weten wel dat vrouwen over het algemeen meer bijwerkingen ervaren dan mannen. En dat zij hiervan ook vaker melding maken.  

We doen uitgebreid onderzoek naar het gebruik van geneesmiddelen en mogelijke gevolgen daarvan tijdens de zwangerschap. Moeders voor Morgen is het landelijke register. We vragen alle zwangeren in Nederland, ook via de verloskundige, om mee te doen aan dit onderzoek. Aanmelden kan op moedersvanmorgen.nl. We vragen hen welke geneesmiddelen zij gebruiken, of zij een coronavaccinatie hebben gehad, of zij zelfzorg-medicatie gebruiken, zoals paracetamol. En misschien gebruiken ze niets, dat is ook interessant om te weten. We volgen de groepen zwangeren in de tijd, tot na de geboorte. Zo onderzoeken we of een geneesmiddel veilig is. Dit soort onderzoeken heeft laten zien dat het coronavaccin veilig is voor moeder en kind.  

Door onderzoek naar ervaringen en gevolgen van geneesmiddelengebruik kunnen we kennis vergaren. Waar we naar toe willen is meer gepersonaliseerde medicatie, op maat dus. Voor iedereen, niet alleen voor zwangeren. Maar zover zijn we nog lang niet.’ 

DNA-onderzoek draagt bij aan minder bijwerkingen

Genen bepalen de werking van medicijnen. Want DNA bevat de informatie voor enzymen die geneesmiddelen afbreken. Niet iedereen beschikt over hetzelfde arsenaal aan enzymen vanwege variaties in zijn of haar DNA. Wie benieuwd is naar de ideale dosering van een geneesmiddel en daarmee naar een optimaal effect kan een speciale DNA-test laten doen. Zo’n test valt onder de noemer ‘farmacogenetisch onderzoek’. Farmacogenetica onderzoekt het vermogen van mensen om geneesmiddelen in de lever af te breken, omdat dit afbraakvermogen per persoon verschilt. 

De basisverzekering vergoedt farmacogenetisch onderzoek alleen bij een medische indicatie. ONVZ vergoedt als enige zorgverzekeraar, binnen de aanvullende verzekering Topfit en Superfit, ook (gedeeltelijk) de kosten voor farmacogenetisch onderzoek wanneer het preventieve zorg betreft. Hier betaalt u geen eigen risico en eigen bijdrage voor. Houd er rekening mee dat de vergoeding alleen geldt als een patiënt een medicijn voor de eerste keer gebruikt en wanneer het onderzoek aansluit op de adviezen van de KNMP. Kijk voor meer informatie over de vergoeding en de voorwaarden op onze website

Voor PNOzorg geldt deze vergoeding ook vanuit de aanvullende verzekeringen Top en Excellent.  

 

Uit onderzoek onder het ONVZ-klantpanel blijkt dat 21% van de ondervraagden zich niet vrij voelt om vragen te stellen over een geneesmiddel aan de balie bij de apotheek. 

‘Mensen moeten actief goed geïnformeerd worden over het geneesmiddel dat zij voorgeschreven kregen. Welke werking en bijwerkingen zij kunnen verwachten, zodat zij niet schrikken. En echt gevaarlijke bijwerkingen tijdig kunnen herkennen. Dat kan soms van (levens)belang zijn. 

Ik heb een mooi voorbeeld van. Ik ontving laatst een e-mail van een man die op vakantie was in Duitsland en medicijnen gebruikte om de broeddruk te verlagen. Hij googelde 'bloeddrukmedicijnen + opgezwollen tong'. Het eerste resultaat dat hij kreeg was een nieuwsbericht van Lareb getiteld: ACE-remmers: dikke tong of lip voorbode voor angio/larynxoedeem met ernstige gevolgen. Hij is gelijk naar een ziekenhuis gereden. Volgens de artsen was het een kwestie van minuten en dan was intubatie niet meer gelukt. Zonder de inzichten uit het nieuwsbericht had hij het misschien nog even aangekeken. Met alle gevolgen van dien.   
Overigens moet u een bijsluiter ook wel nuchter lezen, want de meeste bijwerkingen zult u gelukkig nooit krijgen..’ 

Toch nog even terug naar het coronavaccin. Hoe veilig is het op de lange termijn?

‘Omdat het coronavaccin het immuunsysteem activeert en op dat moment iets in je lichaam doet, ligt het niet voor de hand dat zich later nog bijwerkingen openbaren. We hebben mensen die een coronavaccinatie kregen zes maanden gevolgd. Daaruit en uit de meldingen zijn tot nu toe nog geen opvallende zaken op de lange termijn uitgekomen. We blijven natuurlijk wel altijd alert, ook op het onverwachte.’